vrijplaatsen voor vluchtelingen

Zatopia is een vrijplaats tussen de grenzen van natiestaten in:
een plek waar vluchtelingen rechten, veiligheid en een toekomst
krijgen ook als ze geen ingezetene zijn van een land.

Nergensland

'De voorstander van de stapsgewijze technologie zal de methode kiezen waarmee hij de grootste en dringendste kwalen van de samenleving kan opsporen en bestrijden, en niet zozeer het hoogste goed trachten te zoeken en daarvoor vechten,' schrijft Karl Popper in De open...

Wat als vluchtelingen er voortaan weer bij horen?

Femke Halsema wijst de weg naar Zatopia. Een utopische gemeenschap waar vluchtelingen het lot in eigen hand kunnen nemen en zelfbestuur hebben. BRON: NRC Bekijk artikel op nrc.nl » Foto Jamal Nasrallah Melilla is een badplaats aan de Middellandse Zee zoals er vele...

Zatopia

Zatopia is een vrijplaats tussen de grenzen van natiestaten in: een plek waar vluchtelingen rechten, veiligheid en een toekomst krijgen ook als ze geen ingezetene zijn van een land. Klik hier voor het downloaden van het volledige...

Kijk hier het debat in De Balie op 10 oktober terug
Aanleiding

Meer dan 65 miljoen mensen zijn er wereldwijd op de vlucht voor oorlog, geweld, vervolging en rampen. Van hen vroegen er in 2016 1,2 miljoen mensen asiel aan in Europa. Een groot deel werd afgewezen en teruggestuurd. Sinds 2013, toen de instroom razendsnel toenam en de beelden van duizenden – in rubberboten, op elkaar gepropte – mensen – de televisiejournalen beheersten, wordt in Europa gesproken van een ‘vluchtelingencrisis’. Enkelingen daargelaten is de politieke consensus dat de Europese gastvrijheid zijn grens heeft bereikt en er andere oplossingen moeten worden gevonden, bij voorkeur in de regio’s waar mensen vandaan komen.

De vraag is welke oplossingen er zijn.

Het vluchtelingenverdrag verbiedt om mensen terug te sturen naar landen waar ze vervolging hebben te vrezen. Op dit moment verblijft al 84% van de vluchtelingen in internationale vluchtelingenkampen in de regio en in de krottenwijken in grote steden zoals Nairobi. In de kampen dreigt permanent de uitbraak van besmettelijke ziektes. De – dikwijls arme – opvanglanden in de regio kunnen de opvang van miljoenen vluchtelingen financieel nauwelijks meer torsen en lopen het risico meegesleurd te worden in conflict dat zich vanuit de oorlogsgebieden verspreidt. Het ontbreekt verreweg de meeste vluchtelingen en hun kinderen aan waardigheid, veiligheid en een toekomstperspectief. Zij leven noodgedwongen in limbo, in Nergensland, wachtend en hopend op goedertierenheid, op een uitgestoken hand.

Als vluchtelingen niet hier en niet daar kunnen leven is de vraag waar wel. Als wij de mensenrechten willen eren en het onrecht van stateloosheid en rechteloosheid willen bestrijden maar tegelijkertijd onze welvaart willen beschermen dan zullen we ergens anders veilige plekken moeten maken.

Projectbeschrijving Zatopia

Zatopia is een imaginaire stad die verrijst op de plek van het vluchtelingenkamp Zaatari, op de grens van Jordanië en Syrië. Zatopia is een zogenaamde ‘common’, een plek die in gemeenschappelijk beheer is van de internationale gemeenschap en de vluchtelingen die er wonen. De staat Jordanië heeft daarvoor 200 vierkante kilometer verpacht.

In Zatopia werken en studeren de vluchtelingen, ze bouwen hun eigen economie op, onderhouden hun scholen en beheren hun gemeenschap. Er is persvrijheid, democratie en een eigen politie-apparaat dat is getraind door de Verenigde Naties. De Verenigde Naties en de UNHCR bewaken wie er toegang heeft en behouden het recht om in te grijpen als er politiek geweld of wapenhandel plaatsvindt. Na een jaar verblijf in Zatopia, en als er geen serieuze criminele antecedenten zijn, krijgt elke inwoner een vluchtelingenpaspoort waardoor hij zijn bewegingsvrijheid terugkrijgt. Zatopia is een vrijplaats tussen de grenzen van natiestaten in: een plek waar vluchtelingen rechten, veiligheid en een toekomst krijgen zonder dat ze ingezetene zijn van een land.

Zatopia is misschien een droombeeld maar de bedoelingen zijn volstrekt serieus. Het essay van Halsema is een uitgangspunt voor een praktisch, stapsgewijs project om het lot van vluchtelingen duurzaam te verbeteren. Als vluchtelingen namelijk niet welkom zijn in het rijke westen, als de deuren van natiestaten voor de meesten gesloten blijven en als terugkeer onmogelijk is, dan is er een internationale, mensenrechtelijke noodzaak om plekken te scheppen waar mensen wel hun leven in veiligheid en met waardigheid kunnen hervatten. Dan gaat het zowel om fysieke plaatsen waar mensen kunnen leven, als om het creëren van toegang tot publieke goederen waarmee mensen zich kunnen beschermen en kunnen ontwikkelen, zoals onderwijs en gezondheidszorg.

De mogelijkheid die resteert is het scheppen van Commons, plekken die niet toebehoren aan staten, noch in privébezit zijn maar in gemeenschappelijk beheer zijn van de deelnemers en waar je toegang toe hebt ongeacht je paspoort, staatburgerschap of ingezetenschap.

De Amerikaanse econome Elinor Ostrom die de Nobelprijs won voor haar onderzoek naar Commons heeft acht principes geformuleerd waaraan zo’n gedeelde vrijplaats altijd moet voldoen:

  1. Definieer helder wie toegang heeft tot een common;
  2. Zorg dat de regels die gelden voor een common in overeenstemming zijn met de lokale noden en gebruiken;
  3. Zorg dat degenen die door de regels worden bestuurd deze ook kunnen veranderen;
  4. Zorg dat nationale en internationale autoriteiten de regels van de common respecteren
  5. De leden van de common moeten een systeem ontwerpen dat toeziet op het gedrag van de leden;
  6. De commoners hanteren proportionele en graduele straffen voor overtreders van de eigen regels;
  7. Toegankelijke geschillenbeslechting;
  8. Het bestuur van de common dient van onderop te worden gesteund en gedragen.

Op basis van Ostroms acht principes kunnen er fysieke en virtuele gemeenschappen worden gevormd waarmee de mensenrechten van vluchtelingen worden gewaarborgd zonder de autoriteit en regie van natiestaten in te roepen, en zonder de toekenning van staatsburgerschap of ingezetenschap. Hiermee ontstaat een mogelijkheid om mensen toegang te geven tot gemeenschappelijke goederen zoals grond, medicijnen en onderwijs zonder bijvoorbeeld de deuren van de Europese Unie te openen.

 

Fasering project

Het uiteindelijke doel is de bouw van één of meerdere Zatopia. Wij realiseren ons ten volle dat dit nog ver weg is en misschien klinkt als toekomstmuziek.

Elke stap in de richting van Zatopia is echter betekenisvol en heel noodzakelijk: het forceren van een publiek debat over de toegang van vluchtelingen tot publieke goederen; het creëren van een recht op onderwijs en emancipatie ongeacht staatsburgerschap en ingezetenschap; het mobiliseren van vluchtelingen als politieke subjecten; het doordenken van de noodzaak van de vestiging van commons, van vrijplaatsen die in gedeeld beheer zijn enzovoort. Het belangrijkste is wel de verlamming te doorbreken in het politieke en maatschappelijke debat waarin resp. de angst voor open grenzen en de verontwaardiging over gesloten grenzen overheersen en noodzakelijke, creatieve oplossingen in de weg staan.

De komende jaren onderscheiden wij drie opeenvolgende fasen:

  1. De startfase

In deze fase richten we stichting Zatopia op. Om maatschappelijk enthousiasme te kweken en een gemeenschap te kunnen bouwen, is er een professionele backoffice nodig en een stevige communicatiestrategie. Vanuit de stichting zoeken we (internationale) wetenschappelijke, maatschappelijke en politieke steun. We bouwen een netwerk op van vrijwilligers en studenten en maken een website. Samen met economen, ecologen, juristen, planologen stellen we een uitgebreid, gedetailleerd projectvoorstel op en werven we fondsen voor de tweede fase. Het uitgebreide projectvoorstel verschijnt ook in het Engels en Arabisch. Doorslaggevend voor het succes van de startfase is of het lukt (het begin van) een internationale gemeenschap van vluchtelingen op te bouwen die de ontwerpers en voorhoedes van de toekomstige commons worden (de eerste fase loopt ongeveer tot april 2018).

  1. De netwerkfase

Een internationaal netwerk van vluchtelingencommoners neemt een groot aantal taken over, de rol van de initiatiefnemers wordt hierin ondersteunend en dienstverlenend. Er wordt een consortium gevormd van NGO’s, bedrijven en overheden die de vorming van commons ondersteunt en bereid is deze te helpen faciliteren. Kennis wordt verspreid en de internationale presentatie van Zatopia als ideaal, als maquette en virtuele stad tijdens het World Economic Forum in januari 2019 wordt voorbereid (de netwerkfase loopt tot augustus 2019);

  1. De bouwfase

Een eerste echte common wordt door vluchtelingen gebouwd, als stad ofwel als gemeenschappelijke gebieden in bestaande vluchtelingenkampen waarin het vluchtelingen is toegestaan te werken, te studeren en politieke rechten uit te oefenen. (Deze fase heeft geen einddatum)

Om succesvol te zijn moet project Zatopia aan twee voorwaarden voldoen die in de startfase gestalte moeten krijgen:

  • Project Zatopia moet tegelijkertijd creatief en machtig zijn. Het is niet genoeg als zich in de eerste fase enkel creatieve geesten verzamelen die geen toegang hebben tot de politieke besluitvorming of de macht in non-gouvernementele organisaties en de internationale gemeenschap. Dan sterft het project in schoonheid en houdt het na de eerste fase op te bestaan.
  • Minstens even belangrijk is dat project Zatopia uiteindelijk het intellectuele bezit wordt van vluchtelingen zelf. Alleen als het lukt om voldoende vluchtelingen geïnteresseerd te vinden, die gezamenlijk bereid zijn een werkgemeenschap te vormen om commons te gaan ontwerpen en bouwen, is er een realistische kans van slagen.

De startfase is met andere woorden ook een testfase voor de levensvatbaarheid van het ideaal en voor het realistische gehalte van de uitvoering ervan.Mocht de ambities om Zatopia’s te verwezenlijken aan het einde van de eerste fase te ambitieus blijken dan zal de verzamelde kennis en het opgebouwde netwerk worden gebruikt om:

  1. Een leermodule ‘vluchtelingencommons’ te ontwikkelen die wordt aangeboden aan NGO’s, beleidsmakers en politici om de noodzaak van de vorming van publieke ruimten en goederen voor vluchtelingen breder ingang te doen vinden;
  2. Verdere samenwerking te zoeken met de UNHCR, NGO’s en universiteiten om op een kleine schaal met vluchtelingencommons te experimenteren.
Doelen van project Zatopia:
  • Het verwerven van internationale politieke, wetenschappelijke en maatschappelijke steun voor de noodzaak van Commons voor vluchtelingen: vrijplaatsen voor ontwikkeling en bescherming van vluchtelingen;
  • Het opbouwen van een internationale beweging van vluchtelingen-Commoners: vluchtelingen die zelf een wereldwijde gemeenschap willen vormen om de toegang tot publieke goederen zoals grond, medicijnen en onderwijs te verdedigen en te vergroten. Je kunt hierbij bijvoorbeeld denken aan een internationaal virtueel netwerk van kennis en opleidingen waartoe vluchtelingen altijd toegang hebben;
  • Het ontwerpen en bouwen van een experimentele Common, van Zatopia, eerst als maquette en als virtuele stad, en uiteindelijk als fysieke vrijplaats met een economisch en ecologisch systeem, een gemeenschap van gebruiken en regels en met democratisch bestuur.

INITIATIEFNEMERS

Femke Halsema

initiatiefnemer

Femke Halsema is de initiatiefnemer van het project. 

Zij was van 1998 tot 2011 Tweede kamerlid en vanaf 2002 fractievoorzitter voor GroenLinks. Daarbij was zij jaren lang verantwoordelijk voor de portefeuille asiel en vreemdelingen. Sinds haar vertrek uit de politiek is zij werkzaam als schrijver, programmamaker en bestuurder. Van 2012 tot eind 2016 was zij tevens onbezoldigd bestuursvoorzitter van Stichting Vluchteling en bezocht zij verschillende vluchtelingenkampen. Door de confrontatie met wanhoop en uitzichtloosheid is zij overtuigd geraakt van de noodzaak van radicale oplossingen voor het vluchtelingenprobleem, waarbij zelfbeschikking het uitgangspunt moet zijn.

Denise Harleman

zakelijk leider

Denise Harleman is de zakelijk leider van het project.

Harleman is bij diverse organisaties werkzaam (geweest) als zakelijk directeur, en de afgelopen vier jaar o.a. bij Adelheid Roosen|Zina. Zij organiseerde nationaal en internationaal grootschalige projecten met diverse (internationale) samenwerkingspartners (o.a. WijkSafari).  Met name haar ervaring in het optuigen van praktijk overstijgende samenwerkingsverbanden, leidend tot nieuwe verdienmodellen en inhoudelijke partnerships, zijn van belang voor het project Zatopia. Ook leidt ze aan de Academie voor Theater en Dans als docent nieuwe zakelijk leiders en creatieve producent op.

Renée Janssen

uitvoerend producent

Renée Janssen is de uitvoerend producent van het project. 

Renée Jansen studeerde in 2015 af als Cultureel Antropoloog aan de UvA. Zij is nu werkzaam als producent voor verschillende projecten, waaronder de webserie ANNE+ en de RijksakademieOPEN. Verder is ze mede-oprichter van Takecarebnb, een organisatie die vluchtelingen voor een logeerperiode van drie maanden koppelt aan Nederlandse gastgezinnen.

CONTACT

Heeft u een vraag over het project, of wilt u op een bepaalde manier bijdragen dan kunt u contact opnemen via het volgende e-mailadres.

e-mail: info@zatopia.org

Voor meer informatie over de intitatiefnemer van dit project bezoek www.femkehalsema.nl

8 + 8 =